Dwa Dzienniki Anne Frank

Rzeczpospolita 1-2 marca 2003

Pawel Rodak

Pomimo zapewnień wydawców w Polsce, do tej pory nie ukazała się po polsku pełna wersja „Dziennika” Anne Frank. Pełnego wydania dziennika Anne Frank, przynajmniej jako jednolitej w swym charakterze książki, być nie może, dlatego że Anne pisała nie jeden, ale dwa dzienniki. Fakt ten ma zasadnicze znaczenie dla zrozumienia jej tekstu.

Pierwszy dziennik to słynny gruby zeszyt w sztywnej oprawie w czerwono-białą kratę. Anne dostała go 12 czerwca 1942 r. jako prezent na trzynaste urodziny. W zeszycie tym, a potem w kilku następnych, z których część się nie zachowała, prowadziła do ostatnich dni przed aresztowaniem dziennik intymny.

Drugi dziennik jest inny. Jego historia zaczyna się dwa lata później, kiedy Anne usłyszała w Radio Oranje apel o sporządzanie i gromadzenie wojennych świadectw. Zrodziła się w niej myśl, by przygotować do publikacji po wojnie książkę o dwuletnim życiu jej rodziny w ukryciu. Książka jest zmienioną, przeredagowaną wersją jej dziennika intymnego. Tym razem Anne pisze na kolorowych, luźnych kartkach. Zdąży napisać ponad trzysta stron.

Po wojnie jej ojciec Otto Frank dysponował dwoma różnymi tekstami dziennika, przy czym oba były niepełne. Ojciec Anne zdecydował się dokonać kompilacji obu tekstów, starając się jednocześnie uszanować, na tyle, na ile to możliwe, wybór swojej córki. Oparł się więc przede wszystkim na wersji dziennika z „luźnych kartek”, którą rozszerzył o niektóre zapisy z dziennika intymnego. A zatem w popularnych wydaniach „Dziennika” obcujemy z zestawieniem dwu różnych dzienników, dokonanym najpierw przez ojca, a następnie zmienionym przez Mirjam Pressler, która włączyła do książki większą liczbę zapisów z dziennika intymnego. Stąd w popularnych wydaniach tak ważne jest, standardowe na pozór, sformułowanie na okładce i stronie tytułowej: „Zestawione przez Otto Franka i Mirjam Pressler”, którego zabrakło w najnowszym polskim wydaniu. Szczegół ten jest tak ważny dlatego, że bez jego znajomości o wiele trudniej zrozumieć zapiski Anne Frank.

Są to, w jednolitym porządku chronologicznym ułożone i nieodróżnione niczym od siebie, zapisy z dziennika intymnego i z przygotowywanej już książki. Zapisy trzynastoletniej Anne sąsiadują tu z fragmentami zredagowanymi przez Anne piętnastoletnią, intymne zapiski z fragmentami powstającej później na ich kanwie książki. Anne w swoich zapiskach zmienia się. W dzienniku intymnym istotną rolę pełni jej inicjacja w dorosłość. W rozpoczętej dwa lata później dziennikowej książce-świadectwie bardzo ważna staje się inicjacja we własną żydowskość. „Dorosła” już Anne nie chce przyszłym czytelnikom jawić się jako głupiutka „idiotka” opisująca swe oczekiwanie na miesiączkę, ale jako autorka pisząca o tym, „w jaki sposób my, Żydzi, żyliśmy tutaj”.